Turystyka 1906-1975

Ruch krajoznawczo-turystyczny, aktywnej wsp├│┼éczesnej turystyki na ziemi che┼émskiej w latach 1906 ÔÇô1975

Lata 1906 ÔÇô 1939:

Termin turystyka nale┼╝y do obiegowych poj─Ö─ç w wi─Ökszo┼Ťci j─Özyk├│w europejskich. Jego pocz─ůtkowe znaczenie kulturowe czy ┼Ťrodowiskowe zr├│┼╝nicowanie uleg┼éo obecnie zatarciu i w powszechnym rozumieniu oznacza podr├│┼╝e lub w─Ödr├│wki odbywane w wolnym czasie dla wypoczynku, rozrywki i zdobywania nowych do┼Ťwiadcze┼ä. Dzisiejsza turystyka i motywy podr├│┼╝owania odbiegaj─ů od idei dawnego turysty┬á XVII stulecia, kt├│rego kojarzono z podr├│┼╝─ů ┼╝ycia, romantyczn─ů wypraw─ů w poszukiwaniu sensu ┼╝ycia czy te┼╝ bohaterskimi wyprawami w nieznane.

Turystyka obecnie sta┼éa si─Ö elementem stylu ┼╝ycia i potwierdzeniem faktu, ┼╝e kolejne rewolucje cywilizacyjne uczyni┼éy ┼Ťwiat jedn─ů wielk─ů wiosk─ů, po kt├│rej ka┼╝dy mo┼╝e porusza─ç si─Ö wzgl─Ödnie swobodnie. Jest form─ů ruchliwo┼Ťci przestrzennej zwi─ůzanej z zaspokojeniem wszelkich potrzeb ÔÇô poznawczych, ludycznych, zdrowotnych, wypoczynkowych.

Wycieczka jest podstawow─ů jednostk─ů turystyki.

Najstarszym stowarzyszeniem na ziemiach polskich by┼éo powo┼éane we Lwowie w 1867 r. Towarzystwo Gimnastyczne, kt├│re w 1869 r. zgodnie ze statutem przybra┼éo nazw─Ö Polskie Towarzystwo Gimnastyczne ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ ÔÇô za┼éo┼╝ycielami byli w lwowskim ┼Ťrodowisku akademickim Klemens ┼╗ukoty┼äski i Ludwik Goltenthal (wzorowane na ÔÇ×SokoleÔÇŁ czeskim za┼éo┼╝onym w 1862 r. przez J. Fugnera i M. Tyrsa, walcz─ůcym z germanizacj─ů). Gniazda ÔÇ×Soko┼éaÔÇŁ zak┼éadano na terenach polskich pod wszystkimi zaborami: od 1884 r. w Galicji, w tym samym mniej wi─Öcej czasie w zaborze pruskim, gdzie nast─Öpnie w 1893 r. powsta┼é Zwi─ůzek Soko┼é├│w Wielkopolskich, kt├│ry potem zmieni┼é nazw─Ö na Zwi─ůzek Soko┼é├│w Polskich w Pa┼ästwie Niemieckim, po 1905 r., i najtrudniej powstawa┼éy gniazda sokole w zaborze rosyjskim. Po upadku powstania styczniowego z 1863 r., ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ mia┼é s┼éu┼╝y─ç narodowemu odrodzeniu, budzeniu i umacnianiu polsko┼Ťci poprzez upowszechnianie wychowania fizycznego, rozwijanie r├│┼╝nych form ┼╝ycia kulturalno-o┼Ťwiatowego. Wizualnym atrybutem ÔÇ×Soko┼éaÔÇŁ by┼é jednolity mundur, odznaki i sztandary. Narodowa symbolika dominowa┼éa na wszelkiego rodzaju imprezach sokolich, na zlotach, zawodach sportowych, w corocznych obchodach rocznic historycznych. W 4-paragrafie napisano: ÔÇ×Towarzystwo ma na celu rozw├│j i piel─Ögnowanie gimnastyki w og├│le, a w szczeg├│lno┼Ťci gimnastyki higieniczno-racjonalnej i wychowawczej i wyrabianie za pomoc─ů niej w cz┼éonkach towarzystwa ducha m─Öskiej dzielno┼Ťci, karno┼Ťci i ┼é─ůczno┼Ťci. Wszelkiego rodzaju agitacja polityczna po┼Ťr├│d cz┼éonk├│w Towarzystwa jest wykluczona. Towarzystwo spe┼énia to zadanie: a) utrzymuj─ůc zak┼éady i sale gimnastyczne dla cz┼éonk├│w, tudzie┼╝ szko┼éy gimnastyczne dla uczni├│w i uczennic ma┼éoletnich; b) kszta┼éc─ůc nauczycieli gimnastyki; c) uprawiaj─ůc wszelkiego rodzaju sporty, jako to: szermierk─Ö, jazd─Ö konn─ů, jazd─Ö na kole, p┼éywanie, wio┼Ťlarstwo, ┼éy┼╝wiarstwo itp.; d) wp┼éywaj─ůc na rozw├│j gimnastyki w kraju; e) urz─ůdzaj─ůc publiczne ─çwiczenia i zawody, a tak┼╝e wsp├│lne obchody, wycieczki i zabawy towarzyskie; f) utrzymuj─ůc biblioteki dla cz┼éonk├│w; g) wydaj─ůc czasopisma i dzie┼éa maj─ůce na widoku rozw├│j ─çwicze┼ä fizycznych, h) utrzymuj─ůc ch├│r i kapel─Ö z cz┼éonk├│w Towarzystwa; i) utrzymuj─ůc odczyty z dziedziny wychowania fizycznego; k) staraj─ůc si─Ö o rozw├│j innych polskich towarzystw gimnastycznych przez zak┼éadanie swoich w┼éasnych oddzia┼é├│w w innych miastach i miejscowo┼ŤciachÔÇŁ; r├│┼╝norodna dzia┼éalno┼Ť─ç, kt├│r─ů przed ÔÇ×Soko┼éemÔÇŁ nie prowadzi┼éa ┼╝adna inna organizacja sportowa czy gimnastyczna,┬á poprzez cia┼éo kszta┼éci┼é ducha. ┼Ürodkami dzia┼éania w terenie by┼éy ─çwiczenia gimnastyczne i pokazy publiczne, sport i kultura, prowadzone w klubach lub ko┼éach lokalnych zwanych Gniazdami. ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ przede wszystkim organizowa┼é og├│lnopolskie zloty, kt├│re mia┼éy charakter przegl─ůdu sprawno┼Ťci fizycznej poszczeg├│lnych rejon├│w Polski. Podczas zabor├│w og├│lnopolskie zloty ÔÇ×Soko┼éaÔÇŁ by┼éy spektakularnymi igrzyskami, dowodem jedno┼Ťci narodu polskiego, sprawdzianem oraz manifestacj─ů sprawno┼Ťci militarnej w d─ů┼╝eniu do niepodleg┼éo┼Ťci Polski.

W 2-po┼é. XIX w., w wielu krajach Europy powstawa┼éy towarzystwa turystyczne. *Idea o utworzeniu polskiej organizacji turystycznej dojrzewa┼éa najwcze┼Ťniej pod zaborem austriackim, kt├│rego cz─Ö┼Ťciowa autonomia stwarza┼éa dogodniejsze warunki do organizowania si─Ö. Polak├│w nak┼éaniano do wsp├│┼épracy z towarzystwami pa┼ästw zaborczych, co dodatkowo spot─Ögowa┼éo d─ů┼╝enia do utworzenia w┼éasnej organizacji. My┼Ťl utworzenia polskiej organizacji turystycznej w Galicji by┼éa te┼╝ celem Komisji Fizjograficznej Krakowskiego Towarzystwa Naukowego. Dnia 3 sierpnia 1873 r. w┼éa┼Ťciciel Zakopanego L. Eichborn urz─ůdzi┼é przyj─Öcie (za┼éo┼╝ycielskie) na kt├│rym uczestniczyli: w┼éa┼Ťciciel Szczawnicy J. Szalay, T. Cha┼éubi┼äski, F. Biesiadecki, B. Lutosta┼äski, ks. J. Stolarczyk i pose┼é F. P┼éawicki. Dnia 31 grudnia 1873 r., podpisano statut (kt├│ry uzyska┼é zatwierdzenie Namiestnictwa 19 marca 1874 r.) tak powsta┼éo Galicyjskie Towarzystwo Tatrza┼äskie (b─Öd─ůce pierwsz─ů organizacja turystyczn─ů w Polsce i sz├│sta na ┼Ťwiecie), przekszta┼écone w 1874 r. w Towarzystwo Tatrza┼äskie (w wyniku tarcia grup, jednej bur┼╝uazji, szlachty i ziemia┼ästwa drugiej niezamo┼╝nej inteligencji krakowskiej i z Polski). Na czele Towarzystwa stali do 1912 r. tacy przedstawiciele arystokracji, jak hr. M. Rey, ks. E. Sanguszko, hr. W. Koziebrodzki, hr. S. Zamoyski, hr. L. Bili┼äski, hr. A. Potocki, hr. A. Wodzicki ÔÇô jednak zasadnicza dzia┼éalno┼Ť─ç T.T. spoczywa┼éa w r─Ökach post─Öpowej inteligencji, u podstaw kt├│rych by┼é S. Staszic i W. Pol. Do 1918 r. Towarzystwo Tatrza┼äskie by┼éo organizacj─ů naukow─ů, koncentruj─ůc─ů si─Ö g┼é├│wnie na badaniach g├│r, popularyzowaniu wiadomo┼Ťci o nich, szerzeniu idei ochrony przyrody budowie schronisk g├│rskich, wytyczaniu szlak├│w i szkoleniu przewodnik├│w. Od 1920 r. funkcjonowa┼éo jako Polskie Towarzystwo Tatrza┼äskie. *W zaborze rosyjskim rygory carskie zabrania┼éy tworzenia polskich organizacji spo┼éecznych. Wyj─ůtek stanowi┼éy organizacje sportowe. W 1878 r. powsta┼éo Warszawskie Towarzystwo Wio┼Ťlarskie (WTW) a w 1884 r. Warszawskie Towarzystwo Cyklist├│w (WTC). Obie organizacje, formalnie zajmowa┼éy si─Ö sportem, faktycznie prowadzi┼éy prac─Ö turystyczno-wychowawcz─ů. Szczeg├│lnie WTC organizowa┼éo sta┼ée wycieczki za miasto, szerz─ůc po wsiach i osiedlach idee polsko┼Ťci i patriotyzmu. W gronie jej aktywist├│w znajdowa┼éy si─Ö wybitne postacie kulturalnego i intelektualnego ┼Ťwiata warszawskiego z B. Prusem na czele. W ko┼äcu XIX w. du┼╝y wp┼éyw na rozw├│j ruchu wycieczkowego wywar┼éy te┼╝ studia etnograficzne, kt├│re budzi┼éy zainteresowanie ┼╝yciem i kultur─ů ludu. W Polsce pioniersk─ů w tej dziedzinie rol─Ö odegra┼é znany etnograf Zygmunt Gloger (1845-1910), kt├│ry w swych pracach etnograficznych krzewi┼é idee poznawania kraju. W ramach WTW odby┼é wielk─ů wycieczk─Ö Biebrz─ů i Narwi─ů. G┼é├│wnym propagatorem idei turystyczno-krajoznawczej by┼é te┼╝ Aleksander Janowski (Urz─Ödnik kolei warszawsko-wiede┼äskiej w Sosnowcu i Warszawie. Du┼╝o podr├│┼╝owa┼é po Polsce pod zaborem rosyjskim). W latach 1898-1903 wyda┼é 4-tomowe dzie┼éo, przewodnik pt. Wycieczki po kraju.┬á Nast─Öpni to Aleksander Patka (adwokat) i Miko┼éaj Wisznicki (artysta plastyk). Z┼éagodzenie rygor├│w w latach 1905-1907 w zaborze rosyjskim (w wyniku wojny Rosji z Japoni─ů), stworzy┼éo dla polak├│w wi─Öksz─ů swobod─Ö tworzenia. W wyniku czego┬á wielcy Polacy i wierni patrioci z inicjatywy w\w w Warszawie 3 grudnia 1906 r. powo┼éali Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (jako 2-organizacja turystyczna); stawiaj─ůce sobie za cel: zbieranie i szerzenie wiadomo┼Ťci krajoznawczych, gromadzenie zbior├│w naukowych dotycz─ůcych ziem polskich, organizowanie wycieczek po kraju, tworzenie oddzia┼é├│w prowincjonalnych, urz─ůdzanie wystaw krajoznawczych, roztaczanie opieki nad pami─ůtkami historycznymi i osobliwo┼Ťciami przyrody, (a przede wszystkim) rozwijano ide─Ö regionalizmu jako ÔÇ×budzenie prowincji polskiej do ┼╝ycia samodzielnego we wszystkich dziedzinachÔÇŁ. Podj─Öto rozleg┼é─ů dzia┼éalno┼Ť─ç wydawnicz─ů. Obok poczt├│wek, prezentuj─ůcych zabytki i folklor ziem polskich, ukazywa┼éy si─Ö liczne przewodniki i broszury ÔÇô 27 pa┼║dziernika 1906 r. Warszawski Urz─ůd Gubernialny zatwierdzi┼é Statut PTK.┬á Od 1910 r. drukowano czasopismo ÔÇ×ZiemiaÔÇŁ, wspomagaj─ůce Ko┼éa Krajoznawcze M┼éodzie┼╝y Szkolnej. Pod zaborem pruskim Wielkopolska, ┼Ül─ůsk, rozw├│j polskich struktur organizacyjnych by┼é bardzo utrudniony (antypolska polityka Bismarcka, Kulturkampf, Hakata). Pierwszym towarzystwem turystycznym za┼éo┼╝onym w Poznaniu w 1909 r. by┼éo Towarzystwo Wycieczkowe, powo┼éane z inicjatywy wielkopolskiego ÔÇ×Soko┼éaÔÇŁ, drugim za┼éo┼╝one
w 1913 r. w Poznaniu Towarzystwo Krajoznawcze, budz─ůce ducha narodowego, przez wycieczki, odczyty, biblioteki, biuletyny i propagowanie ziem polskich.

Polska Macierz Szkolna organizacja kulturalno-o┼Ťwiatowa za┼éo┼╝ona na terenie Kr├│lestwa Polskiego w 1906 r. na mocy reskryptu carskiego z 14 pa┼║dziernika 1905 r. zezwalaj─ůcego na zak┼éadanie prywatnych szk├│┼é z polskim j─Özykiem wyk┼éadowym, czytelni, bibliotek, urz─ůdzania odczyt├│w, wyk┼éad├│w, pogadanek, przedstawie┼ä publicznych, wydawania i rozpowszechniania ksi─ů┼╝ek. W 1907 r. w┼éadze rosyjskie zdelegalizowa┼éy PMS, kt├│ra odt─ůd prowadzi┼éa swe prace w konspiracji, a┼╝ do 1916 r., kiedy to w┼éadze okupacyjne oficjalnie zezwoli┼éy na jej reaktywacj─Ö i zatwierdzi┼éy statut.

Podstawy Prawne. W pocz─ůtkach wieku sytuacja by┼éa do┼Ť─ç z┼éo┼╝ona. Na ziemiach polskich obowi─ůzywa┼éy r├│┼╝ne przepisy w zale┼╝no┼Ťci od tego, pod czyim zaborem si─Ö one znajdowa┼éy. *Najbardziej liberalnie podchodzono do zagadnienia zak┼éadania stowarzysze┼ä w Galicji, gdzie zezwolenia na dzia┼éalno┼Ť─ç poszczeg├│lnych organizacji wydawa┼éo Wysokie CK Namiestnictwo w┼éa┼Ťciwe dla danego regionu (ustawa zasadnicza o prawie stowarzyszania si─Ö z 15 listopada 1867 r.). *W Wielkopolsce obowi─ůzywa┼éy edykty kr├│la pruskiego a┼╝ do 19 kwietnia 1908 r., tzw. do czasu, gdy zacz─Ö┼éa obowi─ůzywa─ç ustawa Rzeszy, reguluj─ůca te┼╝ sprawy stowarzysze┼ä. *W Kongres├│wce polskich organizacji w zasadzie zak┼éada─ç nie by┼éo wolno, a te, kt├│re ostatecznie powo┼éano do ┼╝ycia dzia┼éa┼éy na podstawie indywidualnych postanowie┼ä cara. Od marca 1906 r. zacz─Ö┼éy jednak obowi─ůzywa─ç tymczasowe przepisy o stowarzyszeniach. *Po odzyskaniu niepodleg┼éo┼Ťci zapanowa┼é du┼╝y ba┼éagan. W zasadzie by┼éo tak, ┼╝e przepisy dotychczasowych zaborc├│w obowi─ůzywa┼éy dalej i dotyczy┼éy tych ziem, kt├│re stanowi┼éy przedtem dany zab├│r. Unormowanie nast─ůpi┼éo w 1932 r. Og├│lnie obowi─ůzuj─ůce prawo o stowarzyszeniach wydane zosta┼éo jako rozporz─ůdzenie prezydenta RP z moc─ů ustawy (Dz. U. nr 94 poz. 808). Jako art. 2 stwierdza┼é: ÔÇ×Obywatele polscy maj─ů prawo ┼é─ůczy─ç si─Ö w stowarzyszenia, kt├│rych cele, ustr├│j i dzia┼éalno┼Ť─ç nie sprzeciwiaj─ů si─Ö prawu i nie zagra┼╝aj─ů bezpiecze┼ästwu, spokojowi lub porz─ůdkowi publicznemuÔÇŁ. Nast─Öpne┬á jego 63-artyku┼éy okre┼Ťla┼éy podstawowe zasady funkcjonowania takich w┼éa┼Ťnie organizacji. Prawo to ustanowi┼éo 3-rodzaje stowarzysze┼ä: stowarzyszenia zwyk┼ée, zarejestrowane i wy┼╝szej u┼╝yteczno┼Ťci.

*┼╣r├│d┼éo; Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki w Polsce, W-wa 1977; A. M─ůczka, Peregrynacje, woja┼╝e, turystyka, W-wa 1984; W. i T. S┼éabczy┼äscy, S┼éownik podr├│┼╝nik├│w polskich, W-wa 1992; J. Bogucki, A. Wo┼║niak, Turystyka, ÔÇ×EKPÔÇŁ XX w., W-wa 1997.

Za jednego z pierwszych podr├│┼╝nik├│w zwi─ůzanego z Che┼émem, mo┼╝emy uzna─ç starost─Ö che┼émskiego Andrzeja T─Öczy┼äskiego (?ÔÇô1536) herbu Top├│r przedstawiciela najbogatszych i wp┼éywowych rod├│w mo┼╝now┼éadczych XV-XVI w. w Polsce. Urz─ůd starosty che┼émskiego piastowa┼é 1513-1519 i 1522-1536 r. Du┼╝o podr├│┼╝owa┼é w s┼éu┼╝bie dyplomatycznej pos┼éowa┼é m. in. do Czech na W─Ögry i do Ziemi ┼Üwi─Ötej. *Pierwsze opisy etnograficzne z Che┼éma i okolicy zawdzi─Öczamy Jakubowi Janowi Suszy (1610-1687), kt├│rego mo┼╝na uzna─ç za pierwszego che┼émskiego regionalist─Ö. Po doktoracie z filozofii i teologii w 1639 r. przyby┼é do Che┼ém, w 1652 r. kr├│l Jan Kazimierz mianowa┼é go biskupem che┼émskim ÔÇ×przez p├│┼é wieku tu mieszka┼é, ┼╝ywot wi├│d┼é┬á ubogi, szczeg├│ln─ů czci─ů otacza┼é obraz cudownej Najja┼Ťniejszej Maryi Panny Che┼émskiej, zrzek┼é si─Ö promocji na metropolit─Ö, aby nie oddala─ç si─Ö od ukochanej MatuchnyÔÇŁ. W 1646 r. wyda┼é w Zamo┼Ťciu ÔÇ×Phoenix..ÔÇŁ, po┼Ťwi─Öcony obrazowi Matki Boskiej Che┼émskiej, s─ů tu cenne informacje o ├│wczesnej religijno┼Ťci i obyczajach ludowych. *Wycieczki jako form─Ö ─çwicze┼ä cielesnych i system wychowawczy prowadzili Pijarzy w che┼émskim Kolegium szczeg├│lnie w latach 1782-1793. Kiedy te tereny dosta┼éy si─Ö pod zab├│r rosyjski, Pijarzy wyemigrowali z Che┼éma.┬á *Kazimierz W┼éadys┼éaw W├│jcicki w 1842 r. wyda┼é Zarysy domowe i w 1861 r. w Tygodniku Ilustrowanym Wie┼Ťniacy z Lubelskiego, opisuj─ůc obyczaje z naszego regionu. *Najwi─Öksze zas┼éugi dla bada┼ä etnograficznych regionu che┼émskiego wni├│s┼é Oskar Kolberg w dziele z 1890 r. Lud, jego zwyczaje, spos├│b ┼╝ycia, mowa, podania, przys┼éowia, obrz─Ödy, gus┼éa, pie┼Ťni, muzyka i ta┼äce. *Pami─Öta─ç┬á te┼╝ nale┼╝y o zas┼éugach dla bada┼ä kultury ludowej ziemi che┼émskiej Marii Hempel.

Z┼éagodzenie w latach 1905-1907 rygor├│w pod zaborem rosyjskim i tzw. og├│lnopolska rewolucja spo┼éeczna (inicjowana przez Polsk─ů Macierz Szkoln─ů), spowodowa┼éy, ┼╝e coraz silniej do Che┼éma i regionu przenika┼éy (poprzez kurier├│w) narodowowyzwole┼äcze idee polskich organizacji: Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ, Polskiej Macierzy Szkolnej, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Ruchu Jordanowskiego, skautingu (i inne). Ze wzgl─Öd├│w politycznych (zabory-niewola) ka┼╝de tworzone po 1906 r. polskie stowarzyszenie (o┼Ťwiatowe, zdrowotno-sportowe), stawa┼éo si─Ö automatycznie instytucj─ů krzewi─ůc─ů polsko┼Ť─ç, w kt├│rej k┼éadziono nacisk nie tylko na ─çwiczenia, ale i na prac─Ö patriotyczn─ů i kulturaln─ů. Dlatego dla podkre┼Ťlenia idea┼é├│w narodowych, wszelkie imprezy organizowano w dniach rocznic i ┼Ťwi─ůt pa┼ästwowych. Dzia┼éacze wyczuwali momenty historyczne i natychmiast zorganizowanie, uczestniczyli w ka┼╝dej akcji, prowadz─ůcej do wyzwolenia ojczyzny.

Dlatego te┼╝ tworz─ůce si─Ö po 1906 r. w Che┼émie (p├│┼éjawnie) polskie organizacje, jednoczy┼éy elit─Ö spo┼éeczn─ů, mieszczan, inteligencj─Ö, kler i szlacht─Ö. By┼é to czas na odradzanie idea┼é├│w narodowych, patriotyzmu polskiego i regionalnego, zgn─Öbionego latami rusyfikacji polskiego spo┼éecze┼ästwa, gdzie┬á w ┼╝yciu mieszka┼äc├│w Che┼éma (wol─ů cara) bezwzgl─Ödnie dominowa┼éa kultura rosyjska. Pioniersk─ů rol─Ö w odradzaniu polsko┼Ťci w Che┼émie i regionie spe┼énia┼éa, powo┼éana 1906 r. w Che┼émie Polska Macierz Szkolna (jawnie od 15 listopada 1917 r.) i jej tw├│rcy, ks. Wac┼éaw Kosior, nauczyciel Micha┼é Kinczyk, lekarz Ludwik Chomicki, urz─ůdzi┼éa bibliotek─Ö i czytelni─Ö przy pomocy ludno┼Ťci du┼╝y ksi─Ögozbi├│r, stanowi┼é on podstaw─Ö zorganizowanej w 1916 r. biblioteki z czytelni─ů przy Che┼émskim Uniwersytecie Ludowym ÔÇô i powo┼éane Towarzystwa Zjednoczonych Ziemianek. Szczeg├│lnie zas┼éu┼╝ona dla kultury che┼émskiej by┼éa ksi─Ögarnia Boles┼éawa Piotrowskiego. Od 1904 r. dzi─Öki ma┼é┼╝e┼ästwu Jadwigi i Jana Papu┼╝y┼äskich (mimo represji) dzia┼éa┼éo Ko┼éo Amatorskie jako polskie ┼╝ycie teatralne. Od 1908 r. dzia┼éa┼éo w Che┼émie pierwsze konspiracyjne Gniazdo-Sokole przy dru┼╝ynie Ochotniczej Stra┼╝y Ogniowej. Od 1908 r. fabrykant Franciszek Gassner na terenie fabryki i odlewni prowadzi┼é tajnie ÔÇ×gimnastyk─Ö Sokol─ůÔÇŁ ÔÇô tworzy┼é robotniczy ruch sportowy.

Dzia┼éania te spowodowa┼éy, ┼╝e w niekt├│rych szko┼éach che┼émskich z┼éagodzono rygory rusyfikacyjne a nawet wprowadzono elementy polskiej o┼Ťwiaty, np. w Che┼émskim Unickim ┼╗e┼äskim Gimnazjum, wprowadzono polskie formy lekcji muzyki, ta┼äca i gimnastyki. Dalsze dzia┼éania aktywnych nauczycieli doprowadzi┼éy, poczynaj─ůc od wrze┼Ťnia 1910 r. uchwa┼é─ů konferencji Che┼émskiej Dyrekcji Szkolnej, w tym┼╝e Gimnazjum, wprowadzono oficjalnie gimnastyk─Ö systemu ÔÇ×SokolegoÔÇŁ w ilo┼Ťci 9-godz. tygodniowo. W roku szk. 1911 i 1912 zwi─Ökszono o 1-godz. gimnastyk─Ö oraz dodatkowo wprowadzono rytmik─Ö, w─Ödrowanie i formy zabaw. Wprowadzenie gimnastyki ÔÇ×SokolejÔÇŁ do programu szko┼éy spowodowa┼éo, ┼╝e
w dniach 3-5 pa┼║dziernika 1910 r. delegacja 9-uczennic Gimnazjum w formie wycieczki wzi─Ö┼éa udzia┼é w Zlocie ÔÇ×Soko┼éaÔÇŁ w Warszawie, prezentuj─ůc uk┼éady ─çwiczenia zbiorowe. Wprowadzenie do niekt├│rych szk├│┼é lekcji gimnastyki systemu ÔÇ×SokolegoÔÇŁ, by┼éo wa┼╝nym elementem walki narodowowyzwole┼äczej.

W 1913 r. ulice Che┼éma ÔÇ×prawie wszystkie by┼éy wybrukowane, obsadzone drzewami, w porze nocnej o┼Ťwietlone dostateczn─ů liczba latarni naftowo-┼╝arowych i elektrycznychÔÇŁ. W celu upi─Ökszenia krajobrazu miasta przyst─ůpiono na pocz. XX w., do urz─ůdzania park├│w na terenie osady m┼éy┼äskiej Che┼éma i przy rzece Uherce. Istniej─ůcy ogr├│d obok pa┼éacu biskupiego na G├│rce na prze┼éomie XIX i XX w. w┼éadze przekszta┼éci┼éy w park krajobrazowy. Podobny park za┼éo┼╝ono przy budynku seminarium duchownego. W 1913 r. (cz─Ö┼Ť─ç m┼éodzie┼╝y pobiera┼éa nauk─Ö na tajnych kompletach) a┼╝ 60% uczni├│w reprezentowa┼éo wyznanie katolickie, a tylko 22% prawos┼éawne. W 1913 r. czynne by┼éy dwa kinematografy, Syrena i Oaza. Podczas zabor├│w (1795-1918) w┼éadze carskie chcia┼éy uczyni─ç z Che┼éma o┼Ťrodek kultury rosyjskiej i prawos┼éawia. W 1914 r. Che┼ém liczy┼é 26.380 mieszka┼äc├│w.

Pierwsz─ů organizacj─ů rosyjsk─ů w Che┼émie o charakterze nacjonalistycznym by┼éo Che┼émskie Rosyjskie Zgromadzenie, kt├│rego pocz─ůtki si─Ögaj─ů 1868 r., i prawdopodobnie jest to pocz─ůtek funkcjonowania obiektu zwanego Resurs─ů w Che┼émie mieszcz─ůcego si─Ö przy ul. Lubelskiej Nr 2, 3 lub 4, (pierwszy dom u podn├│┼╝a G├│rki), jako miejsca spotka┼ä organizacji rusyfikacyjnych. Pocz─ůtkowo by┼é budynkiem drewnianym z okaza┼éym ogrodem, w kt├│rym uprawiano sporty siatk├│wk─Ö i tenis. W Resursie spotykali si─Ö cz┼éonkowie Che┼émskiego Klubu Szachowego protegowani gubernatora Aleksandra Wo┼é┼╝yna do 1914 r. *Wrog─ů agenturaln─ů dzia┼éalno┼Ť─ç prowadzi┼éo Che┼émskie Prawos┼éawne Bractwo ┼Üwi─Ötej Bogurodzicy, polityczno-religijne stowarzyszenie o charakterze antypolskim kt├│re funkcjonowa┼éo w Che┼émie w latach 1879-1915, a opiek─Ö nad jego dzia┼éalno┼Ťci─ů sprawowa┼é osobi┼Ťcie car Rosji Miko┼éaj II. *W latach 1909-1913 wycieczki szkolne organizowa┼éa Che┼émska Dyrekcja Naukowa Szkolna, kt├│ra by┼éa pod szczeg├│lnym nadzorem cara i w┼éadz rosyjskich. Naczelnikowi Che┼émskiej Dyrekcji podlega┼éy tereny: Che┼éma, Zamo┼Ťcia, Rejowca, Sawina, Tomaszowa Lubelskiego, Hrubieszowa. Poprzez wycieczki szkolne w┼éadze rosyjskie chcia┼éy udowodni─ç swoj─ů pot─Ög─Ö i przynale┼╝no┼Ť─ç Che┼émszczyzny do Cesarstwa Rosyjskiego. *Okres Che┼émskiej Guberni 1912-1914, to ci─Ö┼╝kie czasy dla che┼émskiej spo┼éeczno┼Ťci i O. PTK.

Pages: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11